Nếu phim kinh dị phương Tây khiến khán giả quen với những lâu đài Gothic, ngôi nhà bị ám, ma cà rồng hay quỷ dữ thì nỗi sợ trên màn ảnh Việt đôi khi lại bắt đầu từ những hình ảnh gần gũi hơn nhiều: một gian thờ, làn khói nhang, góc nhà ít người lui tới, câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ hay lời căn dặn rằng có những điều tuyệt đối không được làm. Chính từ tín ngưỡng, truyền thuyết, phong tục và không gian sống bản địa, phim kinh dị Việt Nam đang biến những điều quen thuộc thành chất liệu của nỗi sợ, đồng thời từng bước tạo nên một ngôn ngữ kinh dị mang dấu ấn văn hóa riêng.
Theo VOV, những năm gần đây, phim kinh dị Việt Nam đang dần trở thành một trong những “xương sống” doanh thu của nhiều cụm rạp, dù vẫn đi kèm không ít tranh luận về chất lượng và tính sáng tạo. Đáng chú ý, chất liệu dân gian ngày càng được khai thác mạnh, góp mặt trong nhiều tác phẩm tạo dấu ấn phòng vé như Quỷ Cẩu, Phí Phông: Quỷ Máu Rừng Thiêng và gần đây là Ma Xó. Với doanh thu hơn 145 tỷ đồng, Ma Xó là một trường hợp đáng chú ý khi đặt tín ngưỡng dân gian vào bi kịch gia đình gần gũi. Từ trường hợp này, chất liệu dân gian cần được khai thác như thế nào để vượt khỏi những màn hù dọa và thực sự trở thành bản sắc riêng của kinh dị Việt?
Vì sao chất liệu dân gian đặc biệt phù hợp với phim kinh dị Việt Nam?
Nỗi sợ trong văn hóa Việt từ lâu không chỉ tồn tại trong những câu chuyện về ma quỷ. Nó len vào đời sống qua chuyện kể truyền miệng, tín ngưỡng thờ cúng, quan niệm về người sống – người mất, những điều kiêng kỵ hay niềm tin vào nhân quả, nghiệp báo. Đó có thể là chuyện “gọi hồn”, “vong theo”, hình nhân thế mạng, những điều người lớn dặn không nên phạm phải hay đơn giản là một câu chuyện ma được kể lại trong gia đình và xóm làng.
Chính sự đan xen giữa đời sống thực và thế giới tâm linh tạo ra một nguồn chất liệu đặc biệt cho phim kinh dị Việt Nam. Nỗi sợ không nhất thiết bắt đầu khi một thực thể siêu nhiên xuất hiện, mà có thể hình thành từ chính niềm tin của nhân vật: người chết liệu đã thực sự rời đi, một việc ác có phải trả giá, hay điều gì sẽ xảy ra khi con người vì tham, sân, si mà vượt qua giới hạn của mình?
Điện ảnh những năm gần đây đã khai thác kho chất liệu ấy theo nhiều cách. Tết ở làng Địa Ngục – Kẻ Ăn Hồn xây dựng thế giới từ những hình ảnh như con đò chở vong, hình nhân thế mạng, thuật gọi hồn, đồng thời đặt chúng trong quan niệm nhân quả – nghiệp báo. Trong khi đó, Tiệm Ăn Của Quỷ lấy tham, sân, si, mạn, nghi và nghiệp làm nền tảng để phát triển các câu chuyện kinh dị. Những cách tiếp cận khác nhau cho thấy chất liệu văn hóa Việt không chỉ cung cấp hình tượng để hù dọa mà còn có thể tạo ra hệ thống niềm tin và quy luật cho câu chuyện.
Khi những điều quen thuộc trong đời sống trở thành một phần của nỗi sợ
Bản sắc của phim kinh dị Việt Nam không chỉ nằm ở hình tượng tâm linh, mà còn được tạo nên từ không gian sống và phong tục bản địa.
Một ngôi nhà bị ám là mô-típ có thể xuất hiện ở nhiều nền điện ảnh. Nhưng căn nhà Việt với gian thờ, nhang khói, bát gạo, khoảng sân hay cách các thành viên trong gia đình sinh hoạt cùng nhau lại mang theo một lớp ký ức văn hóa riêng.
Bản thân một nén nhang hay gian thờ không hề đáng sợ. Cảm giác bất an chỉ xuất hiện khi điện ảnh làm thay đổi ý nghĩa của những thứ vốn quen thuộc: không gian an toàn trở thành nơi che giấu bí mật; một nghi thức thông thường được đặt vào hoàn cảnh bất thường; niềm tin vốn giúp con người tìm kiếm sự an tâm lại dẫn đến một lựa chọn khó lường.
Đây là lợi thế của chất liệu bản địa: nỗi sợ không đến từ một thế giới hoàn toàn xa lạ, mà nảy sinh ngay trong không gian khán giả nhận ra là của mình.
Ma Xó: Khi nỗi sợ tâm linh bắt đầu từ bi kịch con người
Ma Xó khai thác một niềm tin từng tồn tại trong đời sống dân gian, đặc biệt tại Nam Bộ. Thay vì tách yếu tố tâm linh khỏi đời sống, bộ phim đặt nó trong một gia đình miền quê, giữa gian thờ, nhang khói và những sinh hoạt gần gũi với người Việt.
Điểm đáng chú ý là “ma xó” không được lựa chọn đơn thuần vì khả năng tạo ra một hình tượng đáng sợ. Niềm tin ấy được nối với hoàn cảnh của con người: đứng trước mất mát, bất lực và khát khao giữ lại người thân, nhân vật tìm đến một lựa chọn vượt khỏi giới hạn thông thường.
Từ đó, yếu tố tâm linh không còn là lớp trang trí bên ngoài mà trực tiếp tác động đến lựa chọn, xung đột và hậu quả trong câu chuyện. Nỗi sợ vì thế không chỉ đến từ điều bí ẩn, mà còn bắt nguồn từ ham muốn và những quyết định rất con người.
Bản sắc địa phương đang trở thành lợi thế của phim kinh dị Việt Nam
Nếu Ma Xó khai thác tín ngưỡng và không gian sống gắn với Nam Bộ, Phí Phông: Quỷ Máu Rừng Thiêng lại đưa câu chuyện vào không gian vùng núi Tây Bắc. Trước đó, những tác phẩm như Quỷ Cẩu, Kẻ Ăn Hồn hay Linh Miêu cũng tìm kiếm điểm nhận diện từ phong tục, tín ngưỡng và những câu chuyện được lưu truyền trong đời sống Việt.
Kết quả phòng vé của một số tác phẩm cho thấy khán giả dành sự quan tâm nhất định cho hướng khai thác này. Tuy nhiên, doanh thu không đồng nghĩa rằng cứ đưa văn hóa dân gian vào phim là có thể tạo nên thành công.
Một truyền thuyết thú vị không thể thay thế kịch bản tốt. Một nghi thức kỳ bí cũng không tự động tạo ra nhân vật hấp dẫn. Nếu các bộ phim liên tục lặp lại công thức về bí mật gia đình, điều cấm kỵ bị phá vỡ và một thực thể xuất hiện, chính chất liệu từng tạo nên sự khác biệt cũng có thể nhanh chóng trở nên quen thuộc.
Bản sắc vì vậy không nằm ở số lượng biểu tượng văn hóa xuất hiện trong khung hình, mà ở vai trò của chúng trong cấu trúc câu chuyện.
Từ Ma Xó đến góc nhìn đầu tư của KLC Media
Sự quan tâm dành cho Ma Xó cùng nhiều tác phẩm những năm gần đây cho thấy văn hóa bản địa vẫn còn nhiều dư địa để phim kinh dị Việt Nam tiếp tục khai thác. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều dự án cùng tìm đến tín ngưỡng và truyền thuyết dân gian, lợi thế sẽ không còn nằm ở việc tìm được một “hình tượng kinh dị mới”, mà ở khả năng chuyển hóa chất liệu ấy thành thế giới và câu chuyện đủ khác biệt.
Từ góc độ đầu tư, đây cũng là bài toán KLC Media quan tâm khi đồng hành cùng các dự án điện ảnh: không chỉ tìm kiếm ý tưởng có khả năng tạo sức hút tức thời, mà còn nhận diện những câu chuyện sở hữu bản sắc rõ ràng và tiềm năng tiếp cận thị trường.
Ma Xó, dự án do KLC Media tham gia đầu tư – sản xuất, hợp tác cùng 856 Pictures và CJ HK Entertainment, là một ví dụ cho hướng đi đó. Khi tín ngưỡng dân gian được đặt trong bi kịch gia đình và lựa chọn của con người, chất liệu văn hóa không còn dừng lại ở yếu tố nhận diện mà trở thành một phần trong sức hấp dẫn của tác phẩm.
Đây cũng có thể là hướng đi giàu tiềm năng cho phim kinh dị Việt Nam: kể những câu chuyện khán giả nhận ra mình trong đó, nhưng bằng một ngôn ngữ kinh dị được tạo nên từ chính văn hóa Việt.
Câu hỏi dành cho các nhà làm phim vì thế không chỉ là: “Còn câu chuyện dân gian nào chưa được đưa lên màn ảnh?”, mà còn là: “Văn hóa Việt có thể tạo ra những thế giới kinh dị nào mà điện ảnh nơi khác khó có thể kể theo cùng một cách?”
